พัฒนาการเด็กปฐมวัย คืออะไร ทำไมจึงควรรู้

พัฒนาการเด็กปฐมวัย

พัฒนาการเด็กปฐมวัย เป็นกระบวนการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับตัวเด็กอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่อยู่ในครรภ์มารดา จนกระทั่งอายุ  3 – 6 ปี ซึ่งในช่วงเวลาดังกล่าว จะมีลักษณะพิเศษกว่าวัยอื่น เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงในหลายด้าน สามารถสังเกตลักษณะและพฤติกรรมที่แสดงออกได้อย่างชัดเจน ทำให้ผู้ใหญ่สามารถช่วยส่งเสริมหรือให้คำแนะนำเกี่ยวกับพฤติกรรมต่าง ๆ ที่เด็กแสดงออกได้ง่าย ส่วนอัตราการเปลี่ยนแปลงของ พัฒนาการเด็ก นั้นจะช้าหรือเร็วแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับตัวเด็กแต่ละคน แต่ส่วนมากมักเป็นไปตามแบบแผน

พัฒนาการเด็กปฐมวัย การเปลี่ยนแปลงที่ต้องใส่ใจ

พัฒนาการเด็กปฐมวัย เป็นช่วงเวลาที่ต้องให้ความสำคัญอย่างมาก จึงต้องมีการการศึกษาปฐมวัยเกิดขึ้น คือ เป็นการศึกษา พัฒนาการเด็ก อายุตั้งแต่แรกเกิด ไปถึงอายุ 6 ปี เรียนรู้เกี่ยวกับพัฒนาการและความต้องการของเด็กในทุกด้านซึ่ง พัฒนาการ นั้นหมายถึง การเปลี่ยนแปลงด้านโครงสร้างและแบบแผนร่างกายทุกส่วน จะเป็นการเปลี่ยนแปลงที่ก้าวหน้าไปเรื่อย ๆ อย่างเป็นขั้นตอน ทำให้เด็กมีลักษณะใหม่ ๆ เกิดขึ้น มีผลทำให้มีการพัฒนาทั้งทางด้านร่างกาย อารมณ์ สังคมและสติปัญญา

พัฒนาการเด็กปฐมวัย

 องค์ประกอบสำคัญของ พัฒนาการเด็กปฐมวัย 

องค์ประกอบสำคัญที่เกี่ยวข้องกับ พัฒนาการเด็กปฐมวัย มีอยู่ 2 อย่างคือ วุฒิภาวะ (Maturation) หมายถึง ช่วงเวลาหรือสภาวะการเปลี่ยนแปลงทางร่างกายของเด็ก ที่จะแสดงถึงระดับศักยภาพที่มีอยู่ในตัวเด็กแต่ละคนในระยะใดระยะหนึ่งที่กำหนดตามวิถีทางธรรมชาติตามช่วงวัย โดยระดับวุฒิภาวะนี้มีอยู่ในตัวเด็กตั้งแต่กำเนิด และถูกกำหนดโดยพันธุกรรม จึงทำให้ระดับวุฒิภาวะของเด็กที่จะแสดงความสามารถอย่างเดียวกัน สามารถแสดงออกมาในช่วงเวลาที่แตกต่างกันได้ เช่น โดยปกติ เด็กจะสามารถวาดรูปสี่เหลียมได้ตอนอายุ 4 ขวบ แต่เด็กบางคนอาจทำได้เร็วหรือช้ากว่า  ถัดมาคือพัฒนาการด้านการเรียนรู้ (Learning) เป็นการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมซึ่งมีผลจากประสบการณ์ การอบรบสั่งสอน และปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อความต้องการและสนใจของเด็ก ทำให้ความสามารถต่าง ๆ ของเด็กถูกนำมาใช้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่ทั้งนี้ พัฒนาการเด็ก ในด้านการเรียนรู้นั้น มีขอบเขตจำกัด มีช่วงเวลาความสนใจที่สั้น เนื้อหาที่เป็นรูปธรรม และวิธีการเรียนรู้ในรูปแบบของการเล่น

 พัฒนาการด้านต่าง ๆ ของเด็กปฐมวัย มีอะไรบ้าง 

การแบ่ง พัฒนาการเด็กปฐมวัย จะแบ่งออกเป็น 4 ด้าน ดังนี้

  1. พัฒนาการด้านร่างกาย เด็กบังคับกล้ามเนื้อได้ดีขึ้น สามารถใช้มือจับยึดสิ่งต่าง ๆ ได้ดีขึ้น เล่นกีฬาได้ดีขึ้น เช่น เตะฟุตบอลได้ ปั่นจักรยานเองได้ เป็นต้น หรือเด็กเชื่อว่าสิ่งของทุกอย่างมีชีวิต เห็นได้จากที่เด็กสามารถนำตุ๊กตาหรือสิ่งของมาเล่นด้วย สมมติว่าเป็น พ่อแม่ลูก หรือป้อนข้าวให้ตุ๊กตา นอกจากนี้เด็กเชื่อว่าทุกสิ่งในโลกมีจุดหมาย จะเห็นได้ว่าวัยเริ่มหัดพูดมักจะถามว่า ‘ทำไม?’
  2. พัฒนาการด้านสติปัญญา พัฒนาการด้านสติปัญญาของเด็กปฐมวัยจะมีลักษณะเฉพาะ ดังนี้ เริ่มจากเด็กวัยอนุบาล สามารถที่จะใช้สัญลักษณ์แทนสิ่งของวัตถุ มีทักษะอธิบายสิ่งต่าง ๆ ได้ อธิบายประสบการณ์ของตัวเองได้ จึงควรจัดกิจกรรมเสริมพัฒนาการด้านนี้ เช่น ให้เด็กออกมาเล่าประสบการณ์หน้าชั้นในเพื่อนฟัง และสามารถสร้างจินตนาการ อาจส่งเสริมพัฒนาการนี้โดยการใช้การคิดประดิษฐ์ในการเล่าเรื่อง หรือการวาดภาพ แต่บางครั้งเด็กอาจจะไม่สามารถแยกความเป็นจริงกับจินตนาการของตัวเองได้ จึงควรคอยให้คำแนะนำ แต่ไม่ควรพูดความจริง เพราะจะเป็นการทำลายความคิดของเด็กได้ เป็นวัยที่มีความตั้งใจทีละอย่าง ไม่สามารถพิจารณาหลาย ๆ ผสมกันได้ เช่น หากให้เด็กจัดรูปเรขาคณิต เด็กจะจัดรูปเดียวกันไว้ด้วยกัน แม้ว่าจะต่างสีกันก็ตาม หากผู้ใหญ่ให้จัดหลาย ๆ รูปผสมกัน เด็กจะไม่เห็นด้วย รวมถึงการตัดสินใจของเด็กวัยนี้ขึ้นอยู่กับการรับรู้ ยังไม่รู้จักเหตุผล สามารถช่วยให้เด็กมีพัฒนาการทางสติปัญญาได้โดยการ เปิดโอกาสให้สำรวจสิ่งแวดล้อ สนับสนุนให้มีปฏิสัมพันธ์กับครู และเพื่อนวัยเดียวกัน และพยายามให้ข้อมูลย้อนกลับเวลาทำถูกหรือประสบผลสำเร็จในการทำสิ่งต่าง ๆ
  3. พัฒนาการด้านอารมณ์ เด็กปฐมวัย มีการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการแสดงออกทางอารมณ์และความรู้สึก มีความรู้สึกที่ลึกซึ้งขึ้น รับรู้ความรู้สึกของตนเองไปปสู่การรับรู้ความรู้สึกของผู้อื่น
  4. พัฒนาการด้านสังคม เด็กปฐมวัย มีการเปลี่ยนแปลงความสามารถการติดต่อสื่อสาร และสร้างสัมพันธ์กับผู้อื่น พัฒนาจากการพึ่งพาพ่อแม่หรือคนในครอบครัว สู่การพึ่งพาตัวเอง และปรับตัวเพื่อให้อยู่ร่วมกับผู้อื่นในสังคมได้

 

พัฒนาการเด็กปฐมวัย

จากที่กล่าวมาข้างต้น แม้ พัฒนาการเด็กปฐมวัย จะมีปัจจัยพื้นฐานที่สำคัญมาจากพันธุกรรม แต่การได้รับการส่งเสริมจากผู้ใหญ่ ก็มีผลสำคัญต่อ พัฒนาการเด็ก อย่างมากเช่นกัน เด็กควรได้รับการพัฒนาในแต่ละด้านอย่างเหมาะสม และมีวิธีการที่เหมาะกับวัย จึงจะได้ผลการพัฒนาที่มีประสิทธิภาพ

อิทธิพลของสภาพแวดล้อมที่มีผลต่อ พัฒนาการเด็กปฐมวัย 

อิทธิพลของสภาพแวดล้อมที่มีผลต่อ พัฒนาการเด็กปฐมวัย ในปัจจุบันจะแบ่งได้ดังนี้

สถานภาพครอบครัว เพราะเป็นจุดเริ่มต้นของชีวิตเด็กทุกคน เป็นสภาพแวดล้อที่ใกล้ชิดเด็กมากที่สุด ลักษณะครอบครัว โครงสร้าง ขนาดจำนวนและความสัมพันธ์ของสมาชิกในครอบครัว ล้วนมีอิทธิพลต่อ พัฒนาการเด็ก ตั้งแต่ด้านร่างกายไปจนถึงด้านจิตใจ ถัดมาเป็นลักษณะการอบรมเลี้ยงดู เป็นรากฐานสำคัญในการดำเนินชีวิตให้กับเด็ก และมีอิทธิพลต่อการสร้างบุคลิกภาพและพฤติกรรมแก่เด็ก หรือจะภาวะโภชนาการ การได้รับสารอาหารที่ร่างกายต้องการเป็นปัจจัยสำคัญของสุขภาพร่างกาย ซึ่งความสมบูรณ์แข็งแรงของร่างกาย เป็นพื้นฐานที่จะทำให้เด็กปฐมวัยมีพัฒนาการในด้านต่าง ๆ เป็นไปตามหลักเกณฑ์ รวมถึงสภาพสังคม การเปลี่ยนแปลงทางโครงสร้างเศรษฐกิจ ค่านิมยมทางสังคม มีผลต่อครอบครัวอย่างมาก สังคมที่มีการแข่งขันสูง อาจทำให้พ่อแม่หรือผู้ปกครองจำเป็นต้องทำงานมากขึ้น จึงอาจทำให้กระทบกับโอกาสในการพัฒนาศักยภาพของเด็ก และสุดท้ายสื่อมวลชการพัฒนาของเทคโนโลยีเข้ามามีอิทธิพลต่อการได้รับข้อมูลข่าวสารในชีวิตประจำวันของเด็กมากขึ้น เด็กปฐมวัยเป็นวัยที่มีพฤติกรรมเลียนแบบและจดจำสิ่งต่าง ๆ ได้ดี ฉะนั้นการคัดกรองความเหมาะสมของเนื้อหาสื่อให้กับเด็ก จะช่วยกระตุ้นและส่งเสริมพัฒนาการเด็กได้เป็นอย่างดี

พัฒนาการของเด็กปฐมวัยในช่วงอายุต่าง ๆ 

พฤติกรรมและ พัฒนาการเด็กปฐมวัย จะมีการเปลี่ยนแปลงตามช่วงอายุ ซึ่งเด็กจะถูกคาดหวังให้มีพัฒนาการเหมาะกับแต่ละช่วงอายุ ดังนี้

  1. พัฒนาการของเด็กวัยแรกเกิด – 1 ปี เด็กวัยแรกเกิด – 1 ปี จะเรียนรู้จากการมองเห็น การได้ยินและการสัมผัส สนใจวัตถุที่ยื่นเข้ามาใกล้ วัตถุที่เคลื่อนไหว มีสีสันสดใส มีการเคลื่อนไหวร่างกายในท่าต่าง ๆ เรียนรู้การทรงตัว ท่านั่ง ท่ายืน 
  2. พัฒนาการของเด็กวัย 1 – 2 ปี เด็กวัยนี้จะเป็นวัยที่มีความต้องการของตัวเอง มีพฤติกรรมเลียนแบบ ชอบเล่นเชิงสำรวจ พัฒนาการการเคลื่อนไหวของร่างกาย จะสามารถเดินเองได้ เดินขึ้น – ลงบันไดได้ มีพัฒนาการการใช้กล้ามเนื้อมัดเล็กและสติปัญญา จับดินสอขีดเขียน จับคู่วัตถุที่เหมือนกัน เข้าใจภาษา เลียนแบบการพูด เริ่มช่วยเหลือตัวเองได้ รู้จักแสดงอารมณ์ต่าง ๆ มีจินตนาการ และเรียนรู้ที่จะสร้างความผูกพันกับคนใกล้ชิด
  3. พัฒนาการของเด็กวัย 2 – 3 ขวบ เด็กวัย 2 – 3 ขวบ จะเป็นวัยที่ช่างสงสัย เต็มไปด้วยคำถาม มีความสนใจในการฝึกทักษะ ชอบทำกิจกรรมซ้ำ ๆ สามารถปั่นจักรยานได้เอง ประกอบรูปจิ๊กซอว์ วาดรูปง่าย ๆ ได้ พูดเป็นประโยคได้ เริ่มรู้จักการรอคอย 
  4. พัฒนาการของเด็กวัย 3 – 4 ขวบ เด็กวัย 3 – 4 ขวบ เริ่มเป็นตัวของตัวเอง ใช้พลังงานไปกับการเล่น จะรู้สึกดีที่ได้แสดงออกความต้องการ เต็มใจลองสิ่งแปลกใหม่ สามารถวิ่งหลบสิ่งกีดขวาง ปีนเชือกตาข่าย เตะลูกบอล ประกอบชิ้นส่วนรูปภาพได้ วางเรียงวัตถุขนาดต่าง ๆ จากเล็กไปใหญ่ได้ รู้จักการพูดกระซิบหรือตะโกน ร้องเพลงง่าย ๆ ได้ มีพัฒนาการทางด้านความคิด และชอบถามคำถาม

จะได้เห็นว่า พัฒนาการเด็กปฐมวัย ในแต่ละช่วงวัยนั้นมีความแตกต่างกัน ซึ่งส่งผลให้ พัฒนาการเด็ก แต่ละช่วงวัยต้องการการส่งเสริมที่ต่างกันออกไปด้วย ผู้ใหญ่จึงควรศึกษาและทำความเข้าใจถึงพัฒนาการของเด็กวัยนี้อย่างลึกซึ้ง เพื่อที่จะสามารถให้ส่งเสริมพฤติกรรม ความสามารถ และพัฒนาการในทุกช่วงวัยได้อย่างมีประสิทธิภาพการส่งเสริม พัฒนาการเด็กปฐมวัย ที่มีจะกระทำได้อยากถูกต้อง ให้เด็กมีพฤติกรรมและความสามารถเหมาะสมกับวัยของเด็กนั้น ควรเริ่มจากการศึกษาก่อนว่า เด็กแต่ละช่วงอายุมีพัฒนาการและมีความต้องการเป็นอย่างไรบ้าง ข้อสำคัญคือ พัฒนาการเด็ก แต่ละคนนั้นมีพื้นฐานมาจากลักษณะพันธุกรรมที่ติดตัวมาตั้งแต่เกิด ฉะนั้นจึงมีความแตกต่างเป็นเรื่องธรรมดา หลักเกณฑ์ที่นำมาใช้ชี้วัดพัฒนาการอาจไม่เหมาะกับเด็กทุกคน เมื่อเห็นว่าเด็กมีพัฒนาการไม่เท่ากับคนอื่น แนะนำให้อย่าเพิ่งร้อนใจหาวิธีเร่งรัด ควรปล่อยให้เป็นไปตามธรรมชาติ และคอยกระตุ้นพัฒนาการอย่างเหมาะสมกับช่วงอายุของเด็กจะดีที่สุด

พัฒนาการเด็กปฐมวัย พัฒนาการเด็ก ข้อควรรู้สำหรับพัฒนาการเด็กปฐมวัย พัฒนาการเด็ก ปฐมวัยมีอะไรบ้าง พัฒนาการเด็กตามวัย การส่งเสริมพัฒนาการเด็ก การส่งเสริมพัฒนาการเด็กปฐมวัย การเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย